Román Rojo comezou co tambor e logo chegou a gaita. Con 12 anos saíu de Camariñas e foi á Coruña para estudar a ESO, onde entrou na asociación cultural Xacarandaina. Alí descubriu tamén o mundo das cantigas populares, lanzouse a escribir e mantivo a súa lingua en contextos non sempre doados. “Cando eu cheguei aquí, con 12 anos, no meu instituto era o único galegofalante monolingüe. O único. Foi un cambio enorme. Na Costa da Morte, onde eu me criei, ninguén fala castelán”, explica Rojo. O mozo, de 17 anos, defende que o tradi tamén “pode ter un papel positivo na percepción que temos da nosa lingua. Ao final é unha maneira de revitalizar a nosa cultura. E o primeiro piar desa cultura é o idioma”, di.

Eu empecei neste mundo con catro aniños, en Camariñas, de onde son, nunha asociación folclórica e xuvenil que se chama Abrindo Rejo e que traballa dende Xaviña. Comecei co tambor e, anos máis tarde, seguín coa gaita.

No ano 2020 deixei Camariñas e vin vivir á Coruña para facer a ESO. De neno non te decatas, pero cando vas medrando e vas tomando consciencia das cousas, entendes a sorte que tes de pertencer a un mundo como este, así que tiven claro que ía atopar onde tocar na cidade. En realidade tampouco tiven que buscar moito. Tiña amigos que estaban xa nunha asociación da cidade e dixéronme: “vente!”, e entrei a formar parte da asociación cultural Xacarandaina. Metinme sen saber nada sobre a asociación, e xa estando dentro entereime do prestixio que ten e do importante que é a nivel galego. Agora formo parte do Círculo de Actividades Tradicionais e colaborei varias veces co Grupo de Música e de Bailes Tradicionais Xacarandaina, cuxo grupo de pandeireteiras é o primeiro destas características incorporado a unha agrupación folclórica de baile en Galicia.

O cambio foi grandísimo por moitas razóns. Primeiro, porque fun dunha asociación pequena a unha enorme e, despois, porque pasei dun grupo exclusivo de gaitas —que era o que tiñamos en Abrindo Rejo— á asociación de baile máis grande de Galicia. Xacarandaina ten decenas de grupos distintos, pero de música —de percusión e gaita— só hai catro. O resto son de baile e pandeireta. Isto abriume ademais as portas a un mundo novo, un que incluso ten moito peso a nivel literario: o das cantigas populares. Eu era totalmente alleo a el, e comecei un camiño de aprendizaxe importante para min, porque tamén me gusta escribir.

Eses foron os primeiros shocks. Despois viñeron outras sorpresas, sobre todo ao decatarme do nivel e da cantidade de actividades que hai na Coruña.

A nivel de masa, a situación é inmensa. Hai miles de persoas involucradas e unha cantidade enorme de festas, concursos e foliadas. Se estás nunha das sete asociacións folclóricas que hai na cidade, quizais esteas ao tanto. Se non, non. E entre estas asociacións hai auténticos referentes: Xacarandaina vai facer 50 anos dentro de nada, Donaire, 25. E temos a asociación folclórica máis antiga de Galicia, Cantigas da Terra, fundada en 1916.

Outra cousa fantástica é o moito contacto que hai entre asociacións de distintos lugares do país. En parte tamén porque faltan profesores, e moitos deles dan clase en varios sitios. O meu profesor, por exemplo, dá clase aquí, en Padrón, en Vigo e en Oleiros. Ter a un profesorado tan conectado ao final conéctache con toda Galicia.

Así que xa ves que a situación do tradi en Galicia e na Coruña é algo moi relevante. Ademais sei que vai en aumento e sen freos. Un podería pensar que iso se reflicte na situación da lingua galega na Coruña, por exemplo, pero a realidade non pode ser máis distinta. Cando eu cheguei aquí, con 12 anos, no meu instituto era o único galegofalante monolingüe. O único. Foi un cambio enorme. Na Costa da Morte, onde eu me criei, ninguén fala castelán.

E non é que me fora dificil seguir falando na miña lingua materna, ao contrario, pero sei que non sempre é así. Estes días estiven mirando datos do IGE da Real Academia Galega, porque estou preparando a PAU, e todos os informes son bastante claros sobre o que se vive na Coruña: practicamente non existe mocidade monolingüe en galego na cidade.

Coñezo casos de primeira man de xente que, cando entra no sistema educativo, perde a súa lingua. A chegada das relacións horizontais cos novos compañeiros fai que desapareza o trazo monolingüe e que apareza a diglosia. Aínda que na casa o sigan falando, no resto das situacións deixan de facelo.

Hai aquí unha dicotomía interesante: na cidade hai esa enorme cantidade de actividade folclórica da que falabamos, pero non hai unha resposta acorde en forma de monolingüismo.

E é que a realidade é que moita xente que participa neste mundo, e que ten moitísimo amor e respecto polas nosa tradicións e polo noso folclore, en realidade non fala galego, ou, polo menos, non en todas as situacións. E non quere dicir que non o falen porque o odien, senón porque foron criados aquí, nun contexto de desgaleguización que leva décadas producíndose.

O máis esperanzador é que a gran maioría de castelanfalantes que chegan a unha contorna favorable ao uso da nosa lingua —unha na que simplemente se fale—, como as que se producen no mundo do tradicional, pásanse rapidamente a practicalo.

O máis esperanzador é que a gran maioría de castelanfalantes que chegan a unha contorna favorable ao uso da nosa lingua —unha na que simplemente se fale—, como as que se producen no mundo do tradicional, pásanse rapidamente a practicalo.

As causas están bastante claras. As solucións non as sei. Pero si que penso que o tradi tamén pode ter un papel positivo na percepción que temos da nosa lingua, aínda que ás veces non o pareza. Ao final é unha maneira de revitalizar a nosa cultura. E o primeiro piar desa cultura é o idioma. Todo o que vén detrás tamén é importante, e todo o que poida axudar a crear contextos onde o galego exista sempre vai ser positivo. Se estes non existen, incluso unha persoa que veña dunha familia galegofalante —ou un neofalante— dificilmente vai soportar ese esforzo. É algo que explica ben a sociolingüística: cando nun grupo de persoas ninguén fala galego, é moi difícil que alguén pense facelo e que persista.

O tradi, a nivel histórico, é todo ese conxunto de caracteres culturais e sociais que abranguen principalmente as artes da danza e da música. Hoxe en día, ademais desas facetas de sempre, segue a revitalizar a cultura de Galicia grazas ao que se coñece como neo-tradi: toda esa vaga de artistas e bandas que xurdiron dende o boom das Tanxugueiras. Entre eles están Alana, Unto Vello, De Ninghures —que son máis tradicionais— ou Fillas de Cassandra e Mondra —máis modernos—. Tamén hai xente como Rodrigo Cuevas que, pese a ser asturiano, está moi integrado na cultura tradicional de aquí.

Encantaríame seguir sempre involucrado no tradi, pero a vida dá moitas voltas e sei que non vai ser fácil. Eu quero estudar un dobre grao, o de Química e Bioquímica, e iso me vai esixir marchar do país, porque só o podo facer en Madrid. Iso vai ser duro. E vai facer que irremediablemente perda esa relación do día a día —de cada semana, máis ben—, co mundo mundo do noso folclore. Ainda así, teño claro que a conexión clara intima nunca a vou perder. Igual que non a perdín cando marchei de Camariñas e cheguei á Coruña.